Gebouw

Het huis aan de Paviljoensgracht 72-74 in Den Haag (Domus) werd in 1646 gebouwd in opdracht van Jan van Goyen. Deze beroemde landschapsschilder uit de 17e eeuw bezat meerdere panden in deze buurt. Zelf woonde Van Goyen om de hoek op de Dunne Bierkade in een mooi huis. Domus lag toen aan de rand van Den Haag. Nu is het deel van het ‘Oude Centrum’.

Waarschijnlijk kwam enige jaren na de bouw Joannis Havicksz Steen, beter bekend als Jan Steen (1626-1676), hier wonen met zijn vrouw Margaretha of Grietje, dochter van Jan van Goyen. In 1669 kocht Jacob van der Spyck het huis. Zijn zoon, de decoratieschilder Hendrick van der Spyck, huurde het huis van zijn vader. Hij had hier een atelier en woonde er met zijn gezin.

In 1671 werd Hendrick van der Spyck op 26-jarige leeftijd de huisbaas van Spinoza. Spinoza huurde de zolderkamer aan de voorkant van het huis. Of Spinoza voor het slijpen van zijn lenzen gebruik heeft gemaakt van het atelier van Van der Spyck, is niet bekend.

Voor zijn verhuizing naar de Paviljoensgracht woonde Spinoza op de Stille Veerkade 32 in Den Haag, bij weduwe Van Velen. Er wordt gezegd dat Spinoza bij de weduwe zijn eigen potje niet mocht koken en dat hij misschien haar maaltijden niet zo lekker vond en daarom verhuisde.

In 1679 kwam Johann Köhler (Colerus), predikant van de Lutherse gemeente in Den Haag, wonen waar Spinoza eerder woonde. Colerus schreef Een Korte maar waarachtige Levensbeschrijving van Benedictus de Spinoza. Colerus baseerde zich op authentieke stukken en mondelinge getuigenis. Het boek verscheen in 1705 en werd al snel in het Frans, Duits en Engels vertaald.

In Domus heeft Spinoza vrienden ontvangen, zoals de veelzijdige Duitse wiskundige, filosoof, logicus, natuurkundige, historicus, rechtsgeleerde en diplomaat Leibniz. Hier wees Spinoza het aanbod af van de Universiteit van Heidelberg om hoogleraar te worden.

Op 20 augustus 1672 weerhield Van der Spyck Spinoza ervan om naar het ‘Groene Zoodje’ bij de Gevangenpoort te gaan, waar de gebroeders Johan en Cornelis de Witt gruwelijk waren vermoord. Deze gebeurtenis was voor Spinoza de aanleiding om de Tractatus Politicus te gaan schrijven. Dat heeft Spinoza niet afgerond.

In Domus heeft Spinoza in 1675 zijn Ethica voltooid, maar niet uitgegeven, omdat dit letterlijk levensgevaarlijk was.

Na zijn dood op 21 februari 1677 heeft Van der Spyck ervoor gezorgd dat de geschriften en brieven van Spinoza, waaronder de Ethica, naar Jan Rieuwertz in Amsterdam gestuurd werden om gedrukt te worden, zoals Spinoza hem verzocht had.

In de loop van de eeuwen heeft het pand aan de Paviljoensgracht 72-74 vele verschillende functies gehad, tot de aankoop van het huis door de Societas Spinozana in 1926. De Societas geeft het huis een 17e-eeuwse sfeer en het huis wordt een echt monument. De ‘inhuldiging’ van Domus Spinoza is op 22 juni 1927.

De eerste jaren floreert de Societas naast de Vereniging Het Spinozahuis (VHS). Helena Elout-Voorbeijtel, secretaresse van Societas Spinozana, is erg belangrijk geweest voor het voortbestaan van dit huis. Toen in 1934 de situatie financieel heel zorgelijk was, heeft zij een fundraising georganiseerd. Hierna was het huis hypotheekvrij. Vanwege wat er in de Tweede Wereldoorlog is gebeurd, raakte de Societas in verval, net als het huis. Uiteindelijk kwam het pand in 1971 in bezit van de Vereniging Het Spinozahuis.

De VHS schonk het sterfhuis van Spinoza in 1976 aan de Stichting Monumentenfonds Den Haag en Omgeving onder enkele notarieel vastgelegde condities, zoals dat het pand moest worden gerestaureerd en dat het zou kunnen worden ingericht tot een biografisch museum met betrekking tot Spinoza.

In december 2020 heeft de Stichting Domus Spinozana Foundation het pand aangekocht. Van een ongeordende verzamelplaats van boeken en andere spullen met nauwelijks bezoekers is Domus dankzij enthousiaste vrijwilligers in enkele jaren ontwikkeld tot een sfeervolle plaats, waar vele boeken van en over Spinoza zijn in te zien en waar het goed toeven is voor de vele bezoekers.